Osteoartrit nedir?

Osteoartrit (kısaca OA) ya da dejeneratif eklem hastalığı, herhangi bir eklemin, üzerine yük binen yüzeyinin hasar gördüÄŸü bir durumdur. Bu durum eklemlerin normal, aÄŸrısız, yumuÅŸak hareketlerini bozar ve özellikle bacakta geliÅŸtiÄŸi zaman vücudun ağırlığını taşıma yeteneÄŸini bozabilir. Bu ÅŸekilde bir çok eklem etkilenebilir; ancak diz en sık etkilenen eklemlerimizdendir. En çok orta yaÅŸlı ve yaÅŸlı kiÅŸiler etkilenmektedir.

OA'nın nedeni tam olarak bilinmemektedir. En basit ÅŸekilde, aynen bir kalp ya da böbrek yetersizliÄŸi gibi 'eklem yetersizliÄŸi' olarak tanımlanabilir. Osteoartrit temel olarak fiziksel bir olaydır. Eklemler 'mekaniktir'; makinelere benzer görevleri vardır. Ancak tıpkı makinalar gibi anormal bir zorlanmaya maruz kalırlarsa, bozulurlar.


Diz eklemi

Diz eklemi vücudumuzdaki en karmaşık eklemlerden biridir. Vücudumuzu destekleyen, yük taşıyan en önemli yapılardan biridir. Aynı zamanda, bir menteÅŸe gibi davranır; günlük yaÅŸamımızdaki aşırı dönme, bükülme gibi hareketlere dayanmak zorundadır.

Diz eklemi iki kemiÄŸin uç noktalarından oluÅŸmuÅŸtur, bu uç noktalar kıkırdakla kaplanmıştır; bu yapının tümü ise bir zar ve kapsülle örtülmüÅŸtür. Diz, dört büyük baÄŸ (ikisi içeride ve diÄŸer ikisi eklemin birer kenarında) ve aynı zamanda güçlü uyluk kasları ile saÄŸlamlaşır. Eklemin içinde bir yastık görevi gören menisküsler ekleminizin normal çalışmasını saÄŸlar.

Ancak her nasılsa, iÅŸ ve spor aktivitelerinde ne kadar aktif olsak ta, çoÄŸumuzda hiçbir zaman diz osteoartriti geliÅŸmez. Dizimiz ÅŸaşırtıcı bir ÅŸekilde dirençlidir; kendi kendini tamir etme yeteneÄŸi vardır. Kolayca aşındırmanız mümkün olmayabilir.

Diz osteoartritinden kimler etkilenir?

Kadınlarda erkeklere göre iki kat fazla görülür. Bu hastalıktan etkilenenlerin çoÄŸu 50 yaşın üzerindedir. Tüm dünyada görülür; ancak bazı ırklarda daha sık olarak gözlenir. Diz OA'sı, özellikle kadınlarda, ellerde nodüllerle birlikte görülen artritle beraber olabilir. ÅžiÅŸman olanlarda osteoartrit hem daha sık geliÅŸir, hem de ÅŸiÅŸmanlık hastalığın ilerlemesi için de bir risk faktörüdür. Yapılan çalışmalar ÅŸiÅŸmanlığın ortadan kaldırılmasının diz osteoartritini %50 oranında azaltacağını düÅŸündürmektedir. Bu nedenle henüz osteoartrit geliÅŸmemiÅŸ ÅŸiÅŸman kiÅŸiler eÄŸer zayıflarlarsa, hastalık geliÅŸme riski büyük oranda azalabilir. Osteoartrit geliÅŸmiÅŸ ÅŸiÅŸman kiÅŸilerde, çok az kilo verilmesi bile ÅŸikayetleri büyük oranda geriletmektedir. ÖrneÄŸin 5 kg verilmesi diz üzerindeki yükü 15-20 kg azaltmaktadır. Çünkü normal yürüyüÅŸ sırasında diziniz üzerine vücut ağırlığınızın 3.5 katı yük binmektedir.


Osteoartritin nedenleri nelerdir?

Bir çok hastada herhangi bir neden yoktur. Özellikle erkeklerde, kıkırdaÄŸa yönelik yapılan bir ameliyat benzeri 'mekanik' bir neden olabilir. Bazı kadınlarda ailesel bir eÄŸilim olduÄŸu görülebilir. GenetiÄŸin özellikle ellerde görülen dejeneratif deÄŸiÅŸiklikte rolü vardır. Åžu andaki bilgilerimiz çoÄŸu bir çok faktörün kombinasyonunun hastalığa neden olduÄŸunu göstermektedir. Bu faktörler ÅŸunlardır: yaÅŸlanma, osteoartrite genel yatkınlık, eklemin iç yapısındaki dokuların yaÅŸlanması, eklem yüzeylerini kapsayan kırıklar, eklem baÄŸlarında yırtık, menisküs yaralanması, ÅŸiÅŸmanlık ve kiÅŸinin yaptığı ağır iÅŸlere (kömür madencileri gibi), spor aktivitelerine (profesyonel uzun mesafe koÅŸucuları, futbolcular gibi) ve travmaya baÄŸlı olarak diz ekleminin yıpranması.


Osteoartritte eklemlere ne olmaktadır?

Normal eklem ve osteoartritten etkilenen eklem arasındaki en önemli fark kemik uçlarını kaplayan kıkırdağın incelmesi ve yapısının bozulmasıdır. Bu deÄŸiÅŸiklikler eklemin iç yüzeyinde özellikle de diz kapağı altında görülür. Bu tutulum yamalı tarzdadır ve eklemin tümünü nadiren tutar. Çevreleyen kemik dokuları da bu deÄŸiÅŸikliklere reaksiyon verir ve eklemin kenarlarında mahmuz tarzında yeni kemik oluÅŸumları geliÅŸir.

Kıkırdaktaki deÄŸiÅŸiklikler yavaÅŸ yavaÅŸ geliÅŸir. Diz içindeki reaksiyonun çoÄŸu vücudun, oluÅŸan hasarı sınırlamak ve eklemi iyileÅŸtirmek için yaptığı bir giriÅŸimdir. Diz eklemi içinde bir kez osteoartrit oluÅŸtuÄŸu zaman kendi kendine iyileÅŸmez ancak daha fazla hasar kısıtlanabilir.

Osteoartrit ne tür ÅŸikayetlere neden olur?

Hastalık yıllar içinde yavaÅŸ yavaÅŸ geliÅŸir. En önemli ÅŸikayetler aÄŸrı, dizde ÅŸiÅŸlik ve ekleminizdeki tutukluluk hissidir.

Dizinizi kullanırken duyacağınız aÄŸrı en sık rastlanan sorundur. AÄŸrı en fazla bir aktivite sonrası olmaktadır. Hastalığın baÅŸlangıcında yürüyüÅŸ sırasında dizinizin hiçbir sorun çıkarmadığını, ancak birkaç dakika süreli oturmayı takiben dizinizde aÄŸrı ve tutukluluk olduÄŸunu farkedebilirsiniz. Eklemde tutukluluk hissi aÄŸrıya eÅŸlik edebilir ya da etmeyebilir. Tutukluluk hissi sabah ilk kalktığınızda ya da istirahat sonrasında görülebilir. Bu durumda dizinizi tekrar kullanabilmeniz için birkaç aÄŸrılı dakika geçebilir.

Hastalık ilerledikçe dizinizdeki aÄŸrı basit günlük yaÅŸam aktivitelerinde bile sorun çıkarabilir. AÄŸrı sadece aktivite ile deÄŸil, istirahatte de geliÅŸmeye baÅŸlayabilir. Hastalığın daha ileri formunda aÄŸrı sürekli olabilir, gece uyku düzeninizi bozabilir ve eklem hareket açıklığı da kısıtlanabilir; bu durumda belli bir mesafeyi yürüme ya da merdiven çıkma önemli sorun hale gelebilir. Kasların zayıflaması nedeniyle eklemde boÅŸalma hissi olabilir.

AÄŸrının ÅŸiddeti her zaman sabit deÄŸildir. Bir diÄŸer deyiÅŸle, hiçbir nedene baÄŸlı olmaksızın iyi ve kötü günleriniz hatta iyi ve kötü aylarınız olabilir. Bazıları bunu hava durumuna baÄŸlayabilir; bazıları da aÄŸrının daha çok fiziksel aktivite ile iliÅŸkili olduÄŸunu söyler.

Osteoartritte muayene bulguları nelerdir?

Doktorunuz sizi muayene ederken, dizinizi hareket ettirdiÄŸinde gıcırtı tarzında bir ses çıkabilir. Diziniz etrafında özellikle iç kısmında duyarlı alanlar olabilir. Hareket kısıtlılığı olabilir ve dizinizi tamamen bükme aÄŸrılı olabilir.

Doktorunuz yeni kemik oluÅŸumlarına ya da eklem içinde biriken sıvıya baÄŸlı olarak dizinizde ÅŸiÅŸlik saptayabilir. Uyluk kasları ise normalden daha ince ve daha zayıftır.

Osteoartrit farklı bireyleri çok farklı ÅŸekillerde etkiler. Bazılarının sadece bir dizinde çok hafif ÅŸikayeti vardır; bazılarının ise her iki dizle ilgili ÅŸikayetleri bulunur. Bazılarında aÄŸrı en önemli ÅŸikayettir; bazıları ise oturdukları yerden kalkmakta ve hareket etmekte güçlük çekerler. Bazı kiÅŸiler yaÅŸamları boyu hemen hemen aynı kalırlar; bazıları ise hızlı bir deÄŸiÅŸiklik yaÅŸarlar. Kendinizi, diz osteoartriti olan bir baÅŸka kiÅŸi ile karşılaÅŸtırmanızın yararı olmayacaktır.

Osteoartrit komplikasyonları nelerdir?

Bazı kiÅŸilerde hiçbir komplikasyon geliÅŸmez. Hastalıkları günlük yaÅŸamda sıkıntı yaratmakla birlikte, hiçbir zaman felaket haline gelmez.

Genellikle oluÅŸan üç komplikasyon vardır:

Hızlı kötüleÅŸme: Genellikle ileri formda hastalığı olan yaÅŸlı kiÅŸileri etkiler. Birkaç hafta ya da ay içinde aÄŸrıda belirgin bir artış ve hareket kaybı geliÅŸebilir.

Eklemin dengesinin kaybolması: Kas gücü kaybı ya da baÄŸların hasar görmesine baÄŸlı olarak geliÅŸir. Ekleme yük bindiÄŸi zaman, örneÄŸin ayaÄŸa kalktığınızda boÅŸalma hissi olur.

AÄŸrıda ani alevlenmeler: AÄŸrıda hafif artışlar sık gözlenir; ancak bazen aÄŸrı çok ÅŸiddetlenebilir ve bu uzun süreli olabilir. Buna bazen eklem etrafındaki ÅŸiÅŸlik de eÅŸlik eder.

Osteoartritte nasıl tanı konur?

Orta yaÅŸlı ve yaÅŸlı kiÅŸilerde diz ekleminde aÄŸrı oluÅŸtuÄŸu zaman osteoartrit ilk akla gelen tanı olabilir. Fizik muayene, dizin direkt radyografisi (röntgen tetkiki) ve diÄŸer eklem hastalıklarını dışlayarak tanı doÄŸrulanır. Ancak çok rastlanılan bir hastalık olduÄŸu için diÄŸer eklem hastalıkları ile beraber görülebilir.

Direkt grafi tanıda çok yararlıdır ve hastaların çoÄŸunda yapılması gereken tek testttir. Direkt grafide eklem yüzeyindeki hasara baÄŸlı olarak kemikler arasındaki aralıkta daralma gözlenir. Aynı zamanda eklem kenarlarında 'mahmuz' tarzında yeni kemik oluÅŸumları geliÅŸir. DeÄŸiÅŸik zamanlarda çekilen grafilerde hastalığın kendisinde de bir deÄŸiÅŸiklik görülebilir.

Osteoartrit nasıl tedavi edilir?

Osteoartritin kesin tedavisi mümkün deÄŸildir; yani hastalığı tamamen ortadan kaldıran bir tedavi ÅŸekli yoktur. Ancak tedavi aÄŸrıyı geçirebilir, eklemdeki tutukluluÄŸu azaltır ve eklemin daha fazla hasarlanmasını engeller. Bu amaçlara ulaÅŸmanın bazı yolları vardır. Osteoartritin tedavisi hastalığın ne kadar ilerlediÄŸine baÄŸlıdır. Erken safhalarda tedavi eklemdeki inflamasyonu gidermeye yöneliktir. Doktorunuzun önereceÄŸi basit aÄŸrı kesici ve anti-romatizmal ilaçları doktorunuzun önereceÄŸi süre ve ÅŸekilde kullanabilirsiniz. Ancak her hasta bu ilaçlardan eÅŸit derecede yarar görmez. Dizin etrafındaki duyarlı bölgeye hatta gerektiÄŸinde eklem içine enjeksiyonlar yararlı olabilir. Eklem içinde sıvı birikimi durumunda bu sıvının alınması ve dizin yıkanması da size yardımcı olabilir. EÄŸer gerekirse diz içine kortizon enjeksiyonu yapılabilir. Kortizon inflamasyonu kontrol altına alan güçlü bir ajandır; ancak kullanımını kısıtlayan bazı etkileri de vardır. Sık olarak kullanımı eklemdeki yıpranmayı, bozulmayı artırabilir.

Dizin etkilenen kısmındaki baskıyı azaltacak, özel olarak tasarlanmış dizliklerin kullanımı yarar saÄŸlayabilir. Bunları doktorunuzun önerisiyle satın alabilirsiniz. Basit, elastik dizliklerden de birçok hasta yarar saÄŸlamaktadır.

Problemli bölgeye orta dereceli sıcak uygulama aÄŸrınızı ve eklemdeki tutukluluÄŸu azaltır. Sıcak banyo, sıcak su ÅŸiÅŸeleri ya da torbaları, infraruj lambaları ve doktorunuzun önereceÄŸi krem ve jellerin sürülmesi sizi rahatlatabilir. Hafif ve orta dereceli aÄŸrısı olan hastalarda krem ve jel ÅŸeklindeki preparatların destekleyici tedavi olarak kullanımı yararlı olabilir. Doktorunuzun uygun görmesi durumunda hastanelerin fizik tedavi ve rehabilitasyon servislerindeki fizik tedavi ajanlarının uygulanmasından da yarar saÄŸlıyabilirsiniz.

Diz kaslarınızı mümkün olduÄŸunca güçlü tutarak kendi kendinize çok yardımcı olabilirsiniz. Dizinizi çalıştırarak, eklemde tam hareket açıklığını koruyabilirsiniz. Uyluk kasları eklemin korunmasında ve stabilitenin saÄŸlanmasında çok önemlidir. Bu kaslarınızı kasarak ya da 'düz bacak kaldırma' egzersizlerinizi yaparak onları güçlü hale getirebilirsiniz:

Bacaklarınız yerde düz olarak yatınız, dizinizi yere bastırarak, ayağınızı kendinize doÄŸru çekiniz. Bu sırada uyluk kaslarınızın kasıldığını hissedeceksiniz.

Bu durumu 5 saniye süreyle koruyunuz ve sonra gevÅŸeyiniz. 5 saniyeyi saptamak için bir saate bakabilirsiniz ya da 10'a kadar yüksek sesle saymayı deneyebilirsiniz.

Bunu her iki bacakla ayrı ayrı, günde 7 kez yapınız. Ä°lk gün her seferde 10 tekrar yapınız (böylece günde 7x10= 70 kez). Tekrar sayısını yavaÅŸ yavaÅŸ artırıp, birinci haftanın sonunda her seferde 15 tekrar yapmaya baÅŸlayınız (böylece 1. haftanın sonunda her gün 7x15= 105 kez).

DiÄŸer bir deyiÅŸle sonuçta bu egzersizi her iki bacak için ayrı ayrı günde 105 kez yapmayı hedefleyiniz. EÄŸer artritiniz bir aÄŸrı oluÅŸturuyorsa, egzersizleri yapmadan önce dizinize 15-20 dakika süreyle sıcak uygulama yapınız.

Aynı zamanda günde birkaç kez, dizinizi tam olarak bükme ve tekrar düzleÅŸtirme ÅŸeklinde egzersizlerini de yapınız.

Dizinizi bükülü tutmamaya büyük özen gösteriniz. ÖrneÄŸin, gece yatarken dizinizi altına yastık koymayınız. Dizin altına yastık koyma aÄŸrınızı geçici olarak geçirir, ancak dizinizin sürekli olarak bükülü kalması ÅŸeklinde tehlikeli bir etkisi olabilir.

Dizinizde osteoartrit olsa bile dizinizi kulanmaya devam ediniz; 'az az ve sık kullanma' sizin ilkeniz olmalıdır. EÄŸer gerekiyorsa dizinizin üzerinden yükü almak için bir baston kullanın ancak hareket etmeye devam edin! Bastonun doÄŸru kullanımı (etkilenen dizin karşı tarafındaki elde) eklem üzerine binen yükü azaltmaktadır.

Cerrahi diz osteoartritli her hastaya uygulanmaz; bazen gereklidir, çok hasarlanmış dizler için uygulanan protez ameliyatları ile ilgili olarak son yıllarda büyük geliÅŸmeler elde edilmiÅŸtir.

Artroskopi
Hastanın diz eklemine girilerek, eklem kıkırdak yüzeylerinin doÄŸrudan görülmesi saÄŸlanır; böylece osteoartritin ne kadar ilerlemiÅŸ olduÄŸu da saptanabilir. Cerrahın eklem içindeki tüm parçacıkları temizlemesine de izin verir. Ä°ÅŸlem sırasında eklem içine düÅŸmüÅŸ tüm kıkırdak parçacıkları temizlendikten sonra diz serum fizyolojikle yıkanır. Sonuçlar %100 baÅŸarılı deÄŸildir. EÄŸer baÅŸarılı olursa, 6 ay - 2 yıl süreyle ÅŸikayetler geçici olarak hafifleyebilir.

Proksimal tibial osteotomi

Bacağımızdaki tibia kemiÄŸinin üst kısmının dış yan tarafından kama ÅŸeklinde bir kemik parçası çıkarılır; böylece vücudun ağırlık merkezinin diz ekleminin daha saÄŸlam dış tarafına kayması saÄŸlanır.

Bu ÅŸekilde osteoartritte etkilenmiÅŸ olan iç kısım üzerindeki yük bir miktar kaldırılmış olur ve aÄŸrı azalır, hastalığın ilerlemesi engellenir.

Her zaman baÅŸarılı deÄŸildir. Avantajı genç, aktif hastaların kendi diz eklemlerini kullanmaya devam etmesidir. Diz protezi konuncaya kadar zaman kazanılır. EÄŸer baÅŸarılı olursa, 6-8 yıl süreyle yarar saÄŸlanabilir.

Diz Protezi

Diz osteoartritinde son çare eklem yüzeylerinin yapay bir eklemle deÄŸiÅŸtirilmesidir. Genellikle 60 yaÅŸ üzeri kiÅŸilerde yapılır. Hasta ne kadar genç olursa, ameliyatın ileride baÅŸarısızlık oranı o kadar fazladır; ikinci bir ameliyat gerektirebilir. 12-15 yıl süreyle yarar saÄŸlıyabilir